સંચયન-૧૦: Difference between revisions

{{color|DarkOliveGreen|'''સંચયનઃ બીજો તબક્કોઃ અંક - ૧૦ : ડિસેમ્બર, ૨૦૨૫'''}}

:{{color|#00008B|ફરી એકવાર તડકો }}{{Color|#8A2BE2|~ મણિલાલ હ. પટેલ }}

{{color|#00008B|૧) સુધામય વારુણી }}  

{{color|#00008B|૨) જાગૃતિ}}  

:{{color|#00008B|મને વાગી ગઈ બાવળની શૂળ}} {{Color|#8A2BE2|~ જિજ્ઞા વોરા  }}

{{color|#00008B|સાંકળ}} {{Color|#8A2BE2|~ ધરમાભાઈ શ્રીમાળી  }}

{{color|#00008B|શરીર સંકોરતો મનને ઉખેળતો શિયાળો}}  {{Color|#8A2BE2|~ યજ્ઞેશ દવે }}

{{color|#00008B|ગુજરાતી સાહિત્યની સમૃદ્ધિઃ સ્વરૂપની દૃષ્ટિએ }}  {{Color|#8A2BE2|~ ચન્દ્રકાન્ત ટોપીવાળા }}

{{color|#00008B|સાહિત્યસ્વરૂપો પર કાવ્યતત્ત્વનું આક્રમણ  }}  {{Color|#8A2BE2|~ ચન્દ્રકાન્ત ટોપીવાળા }}

{{color|#00008B|રાગ મેઘ મલ્હાર }} {{Color|#8A2BE2|~ અભિજિત વ્યાસ }}

</poem>

|}

</center>

== ॥ સમ્પાદકીય ॥ ==

[[File:Sanchayan 10-5.jpg|700px|center]]

[[File:Manilal H Patel - 4.jpg|175px|left]]

|{{center|જન્મ : ૧૮ મે ૧૯૨૬<br>મૃત્યુ : ૧ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૮}}

|}

એક ચૂમી,

મત્ત પાગલ મેહુલા જેવું, ઝૂમી

<center>{{rotate|-15|[[File:Sanchayan 10-6 Chhandolay-Frontpage-Demi.jpg|200px]]}}<br><br><br><br></center>

છકેલી ફાલ્ગુની છલબલ છટા શી પૃથિવીની!

દિશાઓ મૂકીને મન ખિલખિલાટે મલકતી,

[[File:Sanchayan 10-7 poor-yet-happy-indian-farmer.jpg|center|300px]]

{{gap|3em}}મને તો ધરતીની પ્રીત રે!

મારી તે મનમોરલીમાં ધરતીની ધૂળનાં હો ગીત રે!

{{dhr}}{{page break|label=}}{{dhr}}

ઝૂકી ઝૂકી આભથી સારા

ઝીંકાતી આષાઢધારા,  

ઝીલે છે નેહથી એને ઘરનાં નેવાં;

નીચે એક નીડમાં હાંફે નમણાં ને નિર્દોષ પારેવાં!

જ્યારે ઝૂકી આભથી સારા

ઝીંકાતી આષાઢધારા.

જલભીંજેલી શિથિલ પાંખો

શીત સમીરે કેટલું ધ્રૂજે,

જાણે કોઈ દીપક બૂઝે

એમ એ રાતા રંગની આંખો

પરે વળી વળી પોપચાં ઢળે,

ડોલતી એવી ડોકનોયે શો ગર્વ ગળે!

ક્યારેય એમની કશીય ના હલચલ,

એવું શું સાંકડું લાગે સ્થલ?

નાનેરું તોય સમાવે, એવડું તો છે નીડ,

ભીંસે છે તોય શી એવી ભીડ?

પાંખ પસારી સ્હેલનારાંનું

આકાશે ટ્હેલનારાંનું  

મૂંઝાતું મન કેમે અહીં માનતું નથી!  

આખાયે આભને લાવી મેલવું શેમાં?

નાનેરું નીડ છે એમાં?

એની આ વેદના શું એ જાણતું નથી?

એથી એના દુઃખને નથી ક્યાંય રે આરા!

ઝીંકાતી જોરથી જ્યારે આષાઢધારા

ઝૂકી ઝૂકી આભથી સારા!

[[File:Sanchayan 10-8 With-no-reservoirs-rain-lone-source-of-water-in-this-Assam-village-1068x601.jpg|center|300px]]

કલાકોથી મચ્યો વરસાદનો કકળાટ,

ના, ના, આટલો કઠતો ન’તો ઉકળાટ

અરણ્ય, જન જ્યાં અગણ્ય પશુ હિંસ્ર શાં ઘૂમતાં;

શિલા શત, સિમેન્ટ, કાચ વળી કાંકરેટે રચ્યું;

<center>{{rotate|-15|[[File:Sanchayan 10-9 Morning sunshine D.jpg|300px]]}}<br><br><br><br></center>

{{gap|4em}}તગતગતો આ તડકો,

{{dhr}}{{page break|label=}}{{dhr}}

ચલ મન મુંબઈનગરી,

જોવા પુચ્છ વિનાની મગરી!

{{dhr}}{{page break|label=}}{{dhr}}

<big>{{Color|#00008B|'''રાધિકા પટેલ'''}}</big></center>

તમારે દેશે ઊગ્યા ભાણ, અમે અંધારે ડૂબ્યાં વ્હાણ, તમારા હાથે વાગ્યાં બાણ,

{{dhr}}{{page break|label=}}{{dhr}}

<big>{{Color|#00008B|'''જાગ્રત વ્યાસ ‘મધુકર’'''}}</big></center>

હવે મારો સ્હેજે જીવન જીવવામાં રસ નથી

મરું હું ત્યારે ઓ સ્વજન સઘળા શાંતિ ધરજો.

હિસાબો પૈસા ને મિલકત તણા બંધ કરજો,

તમોને દેવા તો મુજ કુટિરમાં કાંઈ જ નથી.

કરીને કંકાસો સમય નહિ સૌ નષ્ટ કરજો.

નથી સોના-ચાંદી, મુફલિસ મને માત્ર ગણજો,

હથેળી ખાલી છે જણસ સરખુંયે પણ નથી.

કળાઓ ખીલીને પરિમલ રૂપે દે ધન મને,

લખી આપું હૂંડી કલકલ થતાં રમ્ય ઝરણાં?

ભરે ઝોળી મારી ઉડુગણ દઈ રમ્ય રજની.

કલાપીની કેકા, મધુકરતણું ગુંજન અને

ખજાનો મારો તો મધુર ટહુકા કોયલ તણા

વહેંચી લેજો એ વસિયત ખરી એ જ મુજની.

{{dhr}}{{page break|label=}}{{dhr}}

<big>{{Color|#00008B|'''રમેશ પટેલ ‘ક્ષ’'''}}</big></center>

ન રાખું હું કોઈ સકલ સુખની આશ મનમાં,

કરું છું ના કોઈ વિષય પર ક્યારેય રટના.

ધરાનાં પુષ્પોમાં મધુ ટપકતી અલ્પ સુરભિ,

હરિ! જો પામું તો મુજ જીવનને ધન્ય સમજું.

વહે આંખો સામે કલકલ થતાં રમ્ય ઝરણાં,

અને પંખીઓના કલરવ મળે તોય બસ છે!

કદી નાં ઝંખ્યું છે તનબદનને સજ્જ કરવા,

ઘણું છે જો પામું તવ સ્મરણ સંગે વિહરવા.  

તમારી દૃષ્ટિની અવિરતપણે છાંય મળતાં,

હરિ! હૈયું કેવું હરણ સમ આ ગેલ કરતું!

વળી, ટહુકો જાતા મનમયૂર કેવા ભીતરમાં,

ખુશી કેરું ત્યારે, નયનમહીંથી અશ્રુ ખરતું!

હવે આ દૃષ્ટિમાં સકલ સુખ તો વ્યર્થ દીસતું,  

હરિ! જો આપો તો ફક્ત દઈ દો શાન્તિ ઉરની!

{{dhr}}{{page break|label=}}{{dhr}}

<big>{{Color|#00008B|'''જિજ્ઞા વોરા'''}}</big></center>

વાડામાં વાવેલાં થોરિયાંથી થાકીને, ભાગ્યા ને પહોંચ્યા જ્યાં દૂર

{{gap|3em}}રણ મહીં બાવળિયે નાખ્યાં છે મૂળ;

અંદરથી આવે પીડાનું ઝૂંડ એને કેમ કરી કાઢવું સમૂળ?

{{gap|3em}}સખી! મને વાગી ગઈ બાવળની શૂળ...

{{Img float | style    = | above    = | file    = Dharmabhai Shreemali.jpg | class    =  | width    = 200px | align    = left | polygon  =  | cap      = જન્મ : ૨૧ ડિસેમ્બર ૧૯૫૭ | capalign = center  | alt      = }}

<big>{{Color|#00008B|'''ધરમાભાઈ શ્રીમાળી'''}}</big></center>

{{Poem2Open}}

{{Img float | style    = | above    = | file    = Yagnesh Dave 1.jpg | class    =  | width    = 200px | align    = left | polygon  =  | cap      = જન્મ : ૧૯૫૪  | capalign = center  | alt      = }}

<big>{{Color|#00008B|'''યજ્ઞેશ દવે'''}}</big></center>

અમદાવાદમાં તો આવી શિયાળુ સાંજે વાહનો અને મિલોનો ધુમાડો ઘટ્ટ થઈ જામતો જતો. સાબરમતીના ખુલ્લા પટમાંથી તેના પટ્ટાઓ સ્પષ્ટ દેખાતા. બધે ધૂંધળું ધૂંધળું. આ ધૂંધળાશને ધુમ્મસ સાથે કોઈ સંબંધ નહીં. ધુમ્મસની તો પ્રાકૃતતા, ઠંડી અને તાજગી જ અનેરી. આખી સૃષ્ટિ એકદમ રહસ્યમય અને ધીમે ધીમે ધુમ્મસ વિખેરાય ત્યારે સૃષ્ટિનિર્માણની ક્રિયા આપણી નજર સામે આરંભાતી ભજવાતી હોય તેવું લાગે. પદાર્થો તેમનું વજન ગુમાવી કે હળવો આકાર ધારણ કરીને ઊભા હોય, રંગો પણ ચિત્રને હળવો વૉશ આપ્યો હોય તેવા આછા. દૂરના આછા આકારો તો “આઘે ઊભા તટ ધુમ્મસમાં દ્રુમો નીંદ સેવે”ની જેમ સ્વપ્નિલ લાગે. આ ઋતુમાં હું એકદમ એકાકી થઈ જાઉં છું. જીવનાનંદદાસની એ રહસ્યમયી સૃષ્ટિમાં કશોક અર્થ શોધવા ભટકું છું. આ નિર્જન નિશ્ચેષ્ટ Landscape નિયોરિયાલિઝમથી દોર્યો છે?

{{Poem2Close}}

::“પહેલી ફસલ પહોંચી ગઈ છે ઘેર-

== ॥ વિવેચન ॥ ==

<big>{{Color|#00008B|'''ચન્દ્રકાન્ત ટોપીવાળા'''}}</big></center>

{{Poem2Open}}

|}

</center>

[[File:Sanchayan 10-14.jpg|center|400px]]

<big>{{Color|#00008B|'''ચન્દ્રકાન્ત ટોપીવાળા'''}}</big></center>

{{Poem2Open}}

દર્પણ એકેડેમી, અમદાવાદથી ૧૯૫૯ થી ૧૯૭૯ સુધી છેલ્લાં વીસ વર્ષનાં ભજવાયેલા નાટકો અંગે એક મુખપત્ર પ્રકાશિત થયું છે તેમાં કેટલાક નાટ્યકારોએ પોતાનાં નાટકો અંગે કેફિયત રજૂ કરી છે. આદિલ મન્સુરી પોતાના નાટક ‘જે નથી તે’ અંગે લખે છે “પ્રારંભમાં માત્ર કવિતા/ત્યાર પછી થોડાંક દૃશ્યો / શબ્દો, સ્થળ, કાળ વિસ્તાર / અને કલ્પનામાં પ્રવાસ” વળી શ્રીકાન્ત શાહ જણાવે છેઃ “હું અઘરો લેખક છું... હું વાસ્તવને અવાસ્તવ દ્વારા ભારમુક્ત કરવા ચાહું છું.” આ જ રીતે લાભશંકરે ‘મરી જવાની મજા’ના ઉપરણે કબૂલ્યું છે કે ખૂણેખાંચરે અહીં તહીં બધે કશુંક ચમકી રહ્યું છે. હું મારી આંખોથી અને કાનથી એને ઊંચકવા માગું છું તો મહેશ દવેએ, ‘મને દૃશ્યો દેખાય છે’ નાટ્યસંગ્રહમાં ‘દૃશ્ય શ્રાવ્યતાની ઉચ્ચાવતા સિદ્ધ’ કરવાની નેમ રાખી છે. આધુનિક ગુજરાતી નાટ્યકારોની આ કેફિયતો પરથી જોઈ શકાશે કે ગુજરાતી નાટક અને કવિતા ખૂબ લગોલગ આવી પહોચ્યાં છે; અને એવું જ નવલકથા અને ટૂંકી વાર્તાની બાબતમાં પણ બનવા પામ્યું છે. કવિતાના આધુનિક સ્વરૂપે સાહિત્યનાં અન્ય સ્વરૂપોના નિર્માણમાં એક નમૂનો (model) પૂરો પાડ્યો છે.

{{Poem2Close}}

{{Poem2Open}}

આમ તો ગુજરાતી કવિતા મધ્યકાળથી સાહસનાં લેખનો કરતી આવેલી. પહેલાં ધર્મના સાહસ, પછી સુધારા અને સંસ્કૃતિનાં લેખનો જેવી કવિતાને પોતાને કોઈ ભાગ્યે જ સાહસ કરવાનું હતું, એને તો અન્ય સાહસોના લગભગ નિષ્ક્રિય વાહક બનીને રહેવાનું હતું. શરૂમાં, પ્રહ્ લાદ પારેખ, રાજેન્દ્ર, નિરંજન આદિ કવિઓએ કવિતાને વાહક બનતી અટકાવવાનો પુરુષાર્થ આરંભ્યો અને અંતે ૧૯૬૦ થી ગુજરાતી કવિતાએ સાહસનાં લેખનો છોડી પહેલી વાર લેખનોનાં સાહસનો પંથ ઝાલ્યો. બાહ્ય વળગણો (external attachments) છોડી કવિતા સંપૂર્ણ સ્વાયત્તતા તરફ, આત્મનિર્ભરતા તરફ, સ્વનિર્દેશતા તરફ વળી, ટૂંકમાં શુદ્ધતા તરફ વળી. આધુનિક કવિતાના આ પુરસ્કર્તા કવિઓમાંના ઘણા જ્યારે ટૂંકી વાર્તા, નવલકથા અને નાટ્યલેખન તરફ વળ્યા ત્યારે અન્ય સ્વરૂપોને પણ ખોટું યા ખરું, આક્રમક રીતે કાવ્યપરિણામ મળે એ સ્વાભાવિક હતું.

{{Img float | style    = | above    = | file    = Sanchayan 10-18 megh raag.jpg | class    =  | width    = 200px | align    = left | polygon  =  | cap      = રાગ મેઘ  | capalign = center  | alt      = }}

<big>{{Color|#00008B|'''અભિજિત વ્યાસ'''}}</big></center>

|next = [[સંચયન-૧૧]]

}}