નારીસંપદાઃ વિવેચન/સિદ્ધિસૂરિકૃત સિંઘાસન બત્રીસીઃ હસ્તપ્રત અને કૃતિ: Difference between revisions

{{SetTitle}}

{{Poem2Open}}

કથા કહેવી કે સાંભળવી એ માનવમાત્રનો સ્વભાવ છે. પ્રાચીનકાળથી દુનિયાની એવી કોઈ પ્રજા નથી જેની પાસે પોતીકો કથાવારસો ન હોય. તેથી જ આદિમ માનવ- પ્રકૃતિનાં રહસ્યોને કથા-વાર્તામાં જોડી કાઢતો. કથા દ્વારા માણસ પોતાની જાતનું અને અન્યનું મનોરંજન કરતો આવ્યો છે.

મધ્યકાળમાં એક જ કથાને કેન્દ્રમાં રાખીને અનેક કૃતિઓ રચાઈ છે પણ તેમાં ક્યાંક પુનરાવર્તનો તો ક્યાંક પરિવર્તન પણ જોવા મળે છે. કથાનકની લોકપ્રિયતાને કારણે 'સિંહાસન બત્રીસી'ની પણ અનેક કથાઓ મળે છે. અહીં સિદ્ધિસૂરિ આ કથાનક શા માટે લખ્યું તે જણાવતાં કહે છે :

{{Poem2Close}}

{{Poem2Open}}

સંવત ૧૬૧૬માં રચાયેલી સિદ્ધિસૂરિની 'સિંહાસનબત્રીસી'ની કથા સમગ્ર રીતે જોતાં અત્યાર સુધી રચાયેલી અને ઉપલબ્ધ બધી કૃતિઓમાં બહુ વિશિષ્ટ કોટિની છે

અહીં સિદ્ધિસૂરિની જે 'સિંહાસનબત્રીસી'ની પ્રતનો ઉપયોગ કર્યો છે તે સંવત ૧૭૦૦ના લેખનવર્ષવાળી કૃતિ છે. દરેક વાર્તાને અંતે નોંધ્યું છે કે :

{{Poem2Close}}

{{Poem2Open}}

અને લેખક અહીં ઉતાવળે છોડી દીધેલી પણ 'ક' પ્રતમાં પંક્તિ નં. ૭૪માં કહે છે,

{{Poem2Close}}  

{{Poem2Open}}

આમ આ કૃતિ સિદ્ધિસૂરિની છે. જે તેણે મનોરંજન માટે નહીં પણ સંઘને ધર્મના વિશેષ ઉપદેશ આપવા માટે કહી છે.

જૈન કવિતા હાથે રચાયેલી હોવા છતાં કથા ૩ (પંક્તિ ૬,૭,૮,૯)માં યજ્ઞ, વેદપાઠ, પંચામૃત, દેવદેવીના, સંદર્ભો દ્વારા હિન્દુ ધર્મનો સંદર્ભ મળે છે. આ 'સિંહાસનબત્રીસી' દોહરા-ચોપાઈમાં રચાયેલી છે. પ્રારંભમાં મંગલાચરણ મળે છે :

{{Poem2Close}}  

મુગધ ભગત બહુ બુધિદાતા । કવીયણ મન આનંદની ।  

જગત માંહિ તુહિ જ વિખ્યાત । કરજોડી તુમ વીનવઉ ।  

{{Poem2Open}}

આમ મંગલાચરણમાં સરસ્વતીદેવીની સ્તુતિ કરવામાં આવી છે.

આ કૃતિનો આસ્વાદ્ય અંશ તેનાં વર્ણનો અને વસંતવર્ણન છે. કથા ૨ 'ચિત્રકૂટ પર્વતની'માં વનવર્ણન આપે છે; જેમ કે :

{{Poem2Close}}  

કહું નામ સંખેપિ તાસ । સાંભલતા હોઈ ઉલાસ ।।૮ll  

નાલિકેલિ કિર સોપારી સાર | સદા ફલે સોહિ સહિકાર ।  

મહિમ મહિમ વાલું અતિ ભલઉ । મણઉ મરુઉ ગુણ અતિ નિલુ ।।૧૫।।  

ચંપક પરિમલ બહુલઉ જાણ । અતિ સુગંધ મલિકા વખાણ ।

{{Poem2Open}}

આ ઉપરાંત સોળમી કથામાં સુન્દર વસંતઋતુ અને વસંત-મહોત્સવનું વર્ણન કરી સર્જકે વસંતની વનમાં અને માનવમન પર થતી અસરોનું વર્ણન કરી બતાવ્યું છે. આ કથાનાં વસંત-વર્ણનો આપણાં ફાગુ સાહિત્યસ્વરૂપનાં તમામ લક્ષણો લઈ પ્રગટે છે. "તેના છંદ, રાગ, મસ્તી, તાદૃશવર્ણન વગેરેને કારણે આ ફાગુ ગુજરાતી સાહિત્યના સર્વોત્તમ ફાગુ સાથે મૂકી શકાય તેમ છે. એમાં પંક્તિઓની શરૂઆતમાં આવતા ‘આહે’ શબ્દથી ગવાતો હો તેમજ ખેલાતો હશે. એવું સૂચન અચૂક થાય છે."<ref>રણજિત મો. પટેલ 'અનામી', મલયચન્દ્રકૃત 'સિંહાસનબત્રીસી', પૃ-૯૨</ref>

અઠ્યાવીસમી કથામાં આઠમી-થી ચૌદમી કડી સુધી સુંદર વનવર્ણન આવે છે.

{{Poem2Close}}

જંબૂ જંબીરી જૂઈ જાઈ । નાલિકેલિ નારંગી રાઈણ ।।૮।।  

વારુ વડલાને વણખડા । ટોડી ટીમુરી ડાભડા ।   

{{Poem2Open}}

ઉપરોક્ત વનવર્ણનની જેમ જ કથા ૧૧માં પણ કવિ આવું જ સુંદરવનવર્ણન આપે છે. આ વનવર્ણનોમાં કવિનાં ભાષામાધુર્ય, વર્ણાનુપ્રાસ અને પ્રવાહી પ્રાસાદિકતા ધ્યાન ખેંચે છે. તો સાથે સાથે સર્જકનાં આ વનવર્ણનો ક. મા. મુનશી કહે છે તેમ જંગલખાતાની યાદી જેવાં લાગે છે.

{{Poem2Close}}

મારૂઆડિ મરહઠ કલિંગ । મેદપાટ વૈરાટ ચંગ ||૭||

દેસ પંચાલ અનંઈ વલી ગુડ । ચીણ મહાવીણ અનઈ વલી ચંદ ।

{{Poem2Open}}

આ કૃતિમાં મધ્યકાળમાં મળતાં પરંપરાગત રીતિનાં નારીનાં વર્ણનો નથી મળતાં પણ સ્ત્રીનાં અપલક્ષણો વિશે કથા ૩૨માં પં. ૩૫ થી ૩૭ સુધીની ચોપાઈ મળે છે :  

આવા સ્ત્રીવિષયક છપ્પાઓ દ્વારા વૈરાગ્ય પ્રતિ દોરી જવાનો કર્તાનો આશય જોવા મળે છે. આની સાથે સર્જકે પાત્રોની મનોવ્યથાનું વર્ણન પણ કુશળતાથી કર્યું છે. ઐન્દ્રજાલિકની કથામાં તેની સ્ત્રીની વેદનાનું વર્ણન કરતાં કહ્યું છે કે :

{{Poem2Close}}

{{Poem2Open}}

પ્રિયતમ જતાં જીવ જઉં જઉં કરે છે તે માટે નાયિકાના મુખે સુંદર રૂપક મૂક્યું છે :

{{Poem2Close}}

{{Poem2Open}}

આમ શામળની ‘સિંહાસનબત્રીસી'ની તુલનામાં આ સર્જકે વર્ણનને વધારે સ્થાન આપ્યું છે. કથાવેગને રોકીને વર્ણનની જ્યાં તક હોય ત્યાં વર્ણન કર્યા વિના રહી શક્યા નથી.

દા.ત. કથા ૨૭ જુગારીની કથા; આ વાર્તામાં રામચંદ્ર, અજ્ઞાતકવિ અને શામળમાં પણ એક જ પ્રકારનો દુહો મળે છે.

{{Poem2Close}}

{{Poem2Open}}

તેમજ કથા ૩૨માં

{{Poem2Close}}

{{Poem2Open}}

શામળ કે સિદ્ધિસૂરિનાં આવાં દૃષ્ટાંતો મૌલિક નથી. સંસ્કૃત સુભાષિતસંચયનો લાભ આ સર્જકોએ લીધો છે.

દા.ત.,

{{Poem2Close}}

ન મલઈ આછીણ નિ ગોખીર । ન મલિ અમૃત ખારું નીર ।। ૨૨

ન મિલ કૂપણ નઈ દાતાર । ન મલિ દુરબલ જગ સાધાર ।  

{{Poem2Open}}

શૈલીની ચિત્રાત્મકતા અને વાસ્તવિક જીવનને ભાષામાં વર્ણિત કરવાની સર્જકશક્તિ ધ્યાન ખેંચે છે. આ ઉપરાંત શુભ પ્રસંગે મુહૂર્ત જોવાની માન્યતા, શુકન જોઈ શુભકાર્ય કરવાની મનોવૃત્તિ પણ પ્રજા ધરાવતી હશે.